Matera – przewodnik po mieście ze skały

Matera to zdecydowanie najbardziej wyjątkowy punkt na mapie naszych wypraw po tym rejonie Włoch – i jedyny, do którego nie pojechaliśmy samochodem, a pociągiem, bezpośrednio z Bari. Formalnie Matera leży już poza Apulią, w sąsiednim regionie Basilicata, ale praktycznie każdy, kto planuje wyjazd w te strony, dodaje ją do trasy – i słusznie, bo to miejsce zupełnie innej kategorii niż białe miasteczka Doliny Itrii, o których piszemy w osobnym wpisie [Białe miasteczka Apulii].

Matera to miasto zbudowane – a właściwie wykute – w wapiennej skale, zamieszkane nieprzerwanie od tysięcy lat. To także miejsce, które w ostatnich latach zyskało nową, filmową sławę – w 2021 roku zagrało jedną z głównych ról w otwierającej sekwencji ostatniego filmu o Jamesie Bondzie z Danielem Craigiem. Piszę o tym szerzej niżej, bo to naprawdę ciekawa historia.

Historia Matery – od biedy do listy UNESCO

Dzielnica Sassi di Matera to skupisko domów, kościołów i pomieszczeń wykutych bezpośrednio w wapiennej skale, w których ludzie mieszkali nieprzerwanie od czasów prehistorycznych aż do połowy XX wieku. To właśnie ta ciągłość sprawia, że Matera bywa nazywana jednym z najstarszej nieprzerwanie zamieszkanych miejsc na świecie.

Historia Matery ma jednak też mroczniejszy rozdział. Jeszcze w latach 50. XX wieku mieszkańcy Sassi żyli w skrajnie trudnych warunkach – bez bieżącej wody i prądu, często dzieląc ciasne, wilgotne jaskiniowe pomieszczenia ze zwierzętami gospodarskimi. Sytuacja była na tyle poważna, że włoski rząd zdecydował się na przymusowe przesiedlenie mieszkańców do nowocześniejszych dzielnic miasta, a Sassi na dekady opustoszało, stając się symbolem biedy południowych Włoch.

Odrodzenie przyszło dopiero w kolejnych dekadach, gdy potencjał historyczny i architektoniczny dzielnicy zaczęli dostrzegać archeologowie i konserwatorzy – zbadano m.in. wykute w skale bizantyjskie kościoły oraz zmyślne, starożytne systemy zbiorników na deszczówkę. W 1993 roku Sassi di Matera trafiło na listę światowego dziedzictwa UNESCO, a opuszczone niegdyś jaskinie zaczęto przekształcać w hotele, restauracje i przestrzenie kulturalne. W 2019 roku Matera była nawet Europejską Stolicą Kultury – dziś to jedna z wizytówek południowych Włoch.

Jak dojechać z Bari do Matery

Do Matery nie dotrzecie pociągami włoskich kolei Trenitalia – obsługuje ją lokalny przewoźnik Ferrovie Appulo-Lucane (FAL), a jego stacja w Bari znajduje się w osobnym, niższym, charakterystycznie pomarańczowym budynku przy Bari Centrale, tuż obok głównego dworca. Warto to wiedzieć wcześniej, bo łatwo szukać właściwego peronu w niewłaściwym miejscu.

Przejazd zajmuje około półtorej godziny, a bilet kosztuje w okolicach 5–6 euro. Zdecydowanie polecam kupić bilet od razu w obie strony – na stacjach trzeba go skasować przed wejściem na peron, więc warto mieć to z głowy przed podróżą powrotną. Stacja Matera Centrale leży bardzo blisko Sassi, więc od razu po wyjściu z pociągu jesteście praktycznie na miejscu, bez dodatkowego dojazdu.

LINK: strona przewoźnika Ferrovie Appulo Lucane – rozkłady i bilety

Co zobaczyć w Materze

Sassi di Matera dzielą się na dwie główne części: Sasso Barisano i Sasso Caveoso, oddzielone wzgórzem, na którym stoi katedra. Sasso Caveoso uznawany jest za bardziej autentyczny i mniej odrestaurowany fragment dzielnicy – to tu najlepiej poczuć, jak wyglądało życie w jaskiniowych domach sprzed dekad.

Warto zajrzeć do jednego z muzeów typu Casa Grotta, czyli zaaranżowanych wnętrz jaskiniowych domów, które pokazują, jak realnie wyglądały warunki życia mieszkańców przed przesiedleniem w latach 50. To najlepszy sposób, żeby zrozumieć skalę przemiany, jaką przeszła ta dzielnica.

Nie można też pominąć punktów widokowych po drugiej stronie wąwozu – z okolic Belvedere Murgia Timone rozciąga się jeden z najbardziej znanych widoków na całe Sassi, szczególnie efektowny o zachodzie słońca, kiedy skalna zabudowa nabiera ciepłego, złotego koloru. To właśnie ten widok najczęściej pojawia się na zdjęciach promujących Materę.

Warto też wspomnieć o licznych chiese rupestri, czyli kościołach wykutych bezpośrednio w skale, z zachowanymi freskami bizantyjskimi – to unikatowy element architektury Matery, którego nie znajdziecie w żadnym innym mieście regionu.

LINK: Belvedere Murgia Timone na Google Maps

Matera i James Bond – jak skalne miasto zagrało w „Nie czas umierać”

To jeden z moich ulubionych smaczków tego miejsca. W 2021 roku Matera zagrała jedną z głównych lokalizacji otwierającej sekwencji filmu „Nie czas umierać” (No Time to Die) – ostatniego filmu o Jamesie Bondzie z Danielem Craigiem w roli agenta 007. To właśnie tutaj kręcono słynną scenę pościgu samochodowego, w której Bond Astonem Martinem DB5 przemyka przez wąskie, kręte uliczki Sassi, mijając między innymi plac San Pietro Caveoso, jedną z najbardziej rozpoznawalnych części dzielnicy.

Co ciekawe, część efektów w tej scenie to czysta filmowa magia – widoczny w tle most, który wygląda, jakby stał tuż przy Sassi, w rzeczywistości znajduje się około 30 kilometrów dalej, w miejscowości Gravina in Puglia. To właśnie tam, na starożytnym rzymskim akwedukcie (Ponte Acquedotto), Bond przesiada się z samochodu na motocykl i wykonuje jeden z bardziej brawurowych skoków w całej serii filmów o agencie 007. Sceny z obu lokalizacji połączono w postprodukcji tak, by wyglądały jak jedno, spójne miejsce.

Ciekawostką jest też to, że pokazany w filmie „festiwal ognia”, na który trafia Bond zaraz po przyjeździe do Matery, to w całości wymysł scenarzystów – nie ma potwierdzonej lokalnej tradycji o takiej nazwie, choć podobne, symboliczne obrzędy spalania czy niszczenia platform rzeczywiście występują w regionalnych legendach związanych z Materą. Warto dodać, że Matera pojawiała się w filmach już wcześniej – zagrała między innymi starożytną Jerozolimę w „Pasji” Mela Gibsona oraz Themyscirę, ojczyznę superbohaterki Wonder Woman, w filmie DC z 2017 roku. Bond jest więc kolejnym, choć zdecydowanie najgłośniejszym, rozdziałem filmowej historii tego miasta.

Ciekawostki o Materze

Poza wątkiem filmowym Matera skrywa też inne, mniej znane fakty. Część dawnych cystern na deszczówkę wykutych w skale była na tyle zaawansowana technicznie, że do dziś budzi podziw inżynierów – system pozwalał gromadzić i filtrować wodę w mieście praktycznie pozbawionym naturalnych źródeł. Miasto bywa też porównywane do krajobrazu Jerozolimy czy starożytnej Palestyny, co tłumaczy, dlaczego tak chętnie wybierają je twórcy filmów o tematyce biblijnej.

Matera – podsumowanie: plusy, minusy i ocena

Matera to miejsce, które robi inne wrażenie niż reszta regionu – trudniej tu o klasyczne „włoskie” widoczki, a łatwiej o wrażenie, że przeniosło się w czasie o kilka tysięcy lat wstecz. To zdecydowanie jeden z najbardziej wyjątkowych przystanków w całej podróży po tym rejonie Włoch.

Plusy:
Unikatowa architektura i historia, wygodny dojazd pociągiem bezpośrednio z Bari, mniej oczywisty wybór niż białe miasteczka, a do tego – rozpoznawalność dzięki Bondowi, która ułatwia orientację w terenie (część punktów widokowych i uliczek można „znaleźć” po prostu, śledząc kadry z filmu).

Minusy:
W szczycie sezonu i w weekendy Sassi potrafi być mocno zatłoczone, a część atrakcji (muzea, punkty widokowe) wymaga dodatkowych biletów wstępu.

Ocena: 5/6 – to jedyne miejsce z całej naszej trasy po tym regionie, które oceniamy najwyżej, jak to możliwe.

Co zabrać i co warto wiedzieć

Wygodne buty to konieczność – uliczki Sassi są strome, kręte i momentami dość wymagające, szczególnie przy dłuższych podejściach do punktów widokowych. Warto też zabrać ze sobą trochę gotówki na drobne wydatki oraz pamiętać o skasowaniu biletu na pociąg FAL przed wejściem na peron – zarówno w Bari, jak i w Materze.

Warto przeczytać o okolicy Bari

Pozostałe wpisy nt. Bari i okolicy znajdziesz poniżej i będą pomocne w zwiedzaniu regionu:

Bari – przewodnik po mieście i okolicy

Białe miasteczka Apulii – Alberobello, Locorotondo i Polignano a Mare

Matera w pigułce